აკაკი წერეთელი - მოგონება (ფეხთა ბანა)

 

გათენდა დიდი ხუთშაბათი. ხანგამოშვებულმა ზარის რეკამ აუწყა ქუთაისლებს: მღვდელმთავარი მობრძანდება დღეს მწირველადო. დიდი და პატარა ყველა მიეშურებოდა გორასაკენ, საიდანაც ბაგრატის ტაძრის ნაშთები მწუხარედ გადაჰყურებენ არემარეს. მის გვერდით, მერცხლის ბუდესავით მიდგმული და უგემურად აგებული ახალი საყდარი მლოცველებით აიმსო. ტევა რომ აღარ იყო, გალავანიც ხალხით გაიჭედა.

ზარების დახშირებულმა რეკამ სადგურიდან გამოიწვია მღვდელმთავარი და ისიც გამობრძანდა. აიაზმითა და საკმელ-საცეცხურით მიეგება კრებული, ორის მხრით მგალობლები წამოუძღვენ ეკლესიისაკენ. ერთს გუნდს იმერლები შეადგენენ: ოქროპირ კანდელაკი, გოგინა შათაძე და სინო კანდელაკი, მეორეს - სტუმარი გურულები: დათა გუგუნავა, ყარამან თავდგირიძე და ანტონ დუმბაძე. კანდელაკური სადა გალობა იყო და გურული კი კრიმანჭული. ხალხი გაიტაცა მათმა გალობამ, მაგრამ ორ მხარედ კი გაიყო: ერთს გურულები უფრო მოწონდა და მეორეს კი - იმერლები. ახალგაზრდები უფრო გურულებისკენ იყვნენ - „არა!“ - ამბობდენ მოხუცებულები - სად კანდელაკური და სად გურული კრიმანჭული? მართალია, ესენი დაბერდნენ, ხმა დაუპატარავდათ და ისინი კი ახალგაზრდები, ხმაძლიერი არიან და კილოზედაც ამბობენ, მაგრამ... მაგრამ მაინც სულ სხვა არის!..

დუმბაძის ბანი ათს ჩაყლაპავს სინოს ბანისთანას, მაგრამ სინო რომ დაუკვერას და გადაჭედ-გადმოჭედს ხმატკბილებით, იმას ვეღარა შეედრება რა. მე მაშინ გარჩევა არ შემეძლო და ორივე გუნდს თანასწორად ყურს ვუგდებდი. მანამდი ბევრი კარგი სიმღერა გამეგონა, მაგრამ იმ გალობისთანა არა მსმენია რა! მეგონა, თუ ის ხმები მაღლა ციდან ჩამოდიოდნენ, რომ დაბლა ქვეყანა დაეტკბოთ შებრძანდა მღვდელმთავარი ტაძარში და ჩამოჯდა ტახტზე, დიაკვნებმა ლანგრებით მიართვეს შესამოსელი. ორი მთავარდიაკვანი წადგა წინ საცეცხლურის კმევით - ერთი დაიძახებდა: „უფლისა მიმართ ვილოცოთ“ და მეორე, არხიდიაკონი ჯანელიძე გრგვინავდა შესხმით: „შეიბ მახვილი შენი, წელთა შენთა ძლიერო, შვენიერებითა შენითა!“-ო და სხვანი...

შეიმოსა მღვდელმთავარი. დაიწყო წირვა და ჩვეულებრივად გათავდა. თუ იმ დღის ლიტანიობის პირველი საფეხური მგალობლები იყვნენ, გვირგვინიც ჯანელიძის კითხვა იყო, იმ დროში მისთანა არხიდიაკონი საქართველოში არსად მოიპოვებოდა: მისი, ბრძმედში გატარებული მგმინავი ხმა და მწარ-ტკბილი კილო, სახარების კითხვის დროს, ყველას ერთნაირად ჰხიბლავდა. შეუდგნენ ფეხთა ბანას: გამოვიდნენ საკურთხევლიდამ მღვდლები ჩამოჯდენ, ჩამოემწკრივენ მწყობრად და გაიხადეს ფეხს; მათი სახის გამომეტყველება ამტკიცებდა, რომ ისინი საღმრთო გულისთქმით ემცირებოდათ. მივიდა მათთან მღვდელმთავარი და სიმდაბლით მოიყარა მუხლი მათ წინ.

ეკლესიაში საოცარი სიჩუმე იყო, მლოცველების გულის ბგერაც ისმოდა. გამოიტანა ჯანელიძემ სახარება და გადაშალა საკანანახოდ. დაიწყო. ხმა უთრთოდა, თითქო ცრემლებსა ჰყლაპავსო. თითოეულ სიტყვას გალობით ამბობდა რაღაც ამჟრჟოლის კილოთი, „და მიიღო წყალი იგი და დაასხა საბანელსა მას!“ თქვა და ხალხს ჟრუანტელმა დაუარა. მღვდელმთავარმა აასრულა კანანახი. „და დაიწყო ბანად ფეხთა და წარხოცდა არდაგითა მათ!“ გააგრძო მეკანანახემ. ესეც შეასრულა დიდებულ მოძღვრის მოადგილემ. ჯერი მიდგა პეტრეზე, რომელსაც სვიმონ არხიმანდრიტი ადგენდა. მისი სახე სწორედ წმიდა მოწამის სახეს მოაგონებდა კაცს. როდესაც შემკრთალი, შეშინებული და ვითარცა უღირსმა, ურჩობით ჰკითხა ათრთოლებულის ხმით: „უფალო, შენ დამბანა?“ ხალხმა მეტი ვეღარ აიტანა და საქალებოდან მოისმა უეცარი ქვითინი... ქალები ტიროდნენ!... კაცები კი გაქვავებულსავით იდგნენ და გაფითრებულ ლოყებზე ცრემლები ღაპაღუპით ჩამოდიოდათ. მეც გული ამომიჯდა: მამამ ხელი მომკიდა და გამომიყვანა გარეთ. მღვდელმთავარმა აკურთხა ერი და ისიც ნელ-ნელა დაიშალა, წავიდ-წამოვიდენ თავ-თავის სახლისაკენ. ყველა მოხიბლული იყო, ყველა გამსჭვალული. თვალწინ დიდებული სახე ეხატებოდათ, და ყურში ჯანელიძის ხმა ჰქონდათ ჩარჩენილი.

მას აქეთ ბევრი რამ მინახავს. ბევრი ხმატკბილი და ხმაშეწყობილი რამ გამიგონია. მაგრამ რაც მაშინ ვიგრძენი, მისი მსგავსი არა მინახავს რა. დიდი ხანი არ არის, რაც ერთხელ კიდევ დავესწარი ფეხთა ბანას, მაგრამ ყოლიფერი მესხვაფერა. გალობა მეუცხოვა: ყურს ესმოდა, მაგრამ გულამდი კი ვერ ხვდებოდა. სახარების მკითხველი უცხოგვარად ბობღინობდა და კილოც სხვაგვარი ჰქონდა. მიმოვიხედე და რა შევნიშნე? ხალხი, თითქოს იძულებული გრძნობით იყო გატაცებული და არა სასოებით განმსჭვალული. მომაგონდა ის ძველი, სიყმაწვილის ამბავი და ცრემლები გადმომცვივდა!..

ნუთუ საკუთრად ჩემი ბრალია, რომ გრძნობა დამჩლუნგებია და გული ვეღარ ნეტარობს? ვეკითხებოდი თავს და პასუხს არავინ მაძლევდა. მხოლოდ, ამ მოკლე ხანში, შემთხვევით გავიგონე კარგარეთელის სახარების კითხვა და უნებურად შევკრთი, გული ამითამაშდა!.. მისმა კილომ, მომაგონა ჯანელიძის კილო, თუმცა, ასე როგორც აძრდილმა ნამდვილი მომაგონა და კიდევ მივხვდი, რომ მეტყველების კილოში ყოფილა იმისთანა ძალა, რომელიც არც სხვისი ენით გამოითქმის და არც კალმით აიწერება!.. იმისი მხოლოდ გრძნობა შეიძლება და ვაი იმ ხალხს, რომელსაც ის გრძნობის საუნჯე, ის კილო დაეკარგება!..

დაბეჭდილია წიგნიდან: „ქართული გალობის ქრონიკა 1861-1921 წლების პერიოდიკაში“. თბილისი - 2015. გვ.245-246-247.

პირველწყარო: გაზეთი „კვალი“, 1894 წ. 3 ივლისი, №28, გვ. 4-5.

ანტონ დუმბაძე - წერილი რედაქციის მიმართ

 დიდი ხანი არ არის, რაც მთელს საქართველოში იყო აღძრული ლაპარაკი შესახებ იმისა, რომ შესაძლო იყო თუ არა გადაღება ქართულის საეკლესიო გალობისა ნოტებზედ. რომელზედაც მეც იჭვნეული ვიყავ. ეხლა, მადლობა ღმერთს, რომ ამ მოკლე ხანში ამ იჭვნეულობას და ლაპარაკს მოეღო ბოლო და მიეცა დასასრული, მით რომ ეს მეხუთე თვე არის, რაც პატ. ფილიმონ ქორიძე ყოველ დღე დაუღალავად მუშაობს და შრომობს ამ საქმეზედ. ქ. ოზურგეთში ერთად ჩემის და ჩემის შვილის, მღვდლის დავითისა და ერთის ჩემის შეგირდის მოლარიშვილის, დახმარებით.

მე, როგორც გამოცდილს და მცოდნეს სრულის საეკლესიო ქართულის გალობისა, ის მაქვს სასიამოვონოდ, რომ ყოველი ეკლესიური გალობა გადადის ნოტებზედ, ისე შეუცვლელ და უნაკლოდ იმ კილოზე, როგორიც არსებობდა და არსებობს გურია-იმერეთში.

ამას გარდა, კიდევ გამოჩნდა ერთი ყოვლად პატიოსანი მამულიშვილი და გულშემატკივარი ამ კარგი საქმისა, რომელიც გულ-მოდგინედ შეუდგა განხორციელებას ამ კარგი საქმისა, მან არ მიხედა არც შრომას, არც ნივთიერ ხარჯსა და სარჯელს და საუკუნოდ ავალებს საზოგადოებას. ეს კაცი არის ისევ ერთი გურულთაგანი მ. შარაძე და მას ეხმარებიან მისი ამხანაგები.

ანტონ დუმბაძე.

პირველ წყარო: გაზეთი ივერია, 1894 წ. 19 მარტი.

წერილი დაბეჭდილია წიგნიდან: „ქართული გალობის მოამაგენი“ ტ. I. ფილიმონ ქორიძე. გვ. 133-134.

ფოტო: 1.ანტონ დუმბაძე. 
             2. ანტონ და დავით დუმბაძეები
          ➡  Iverieli: დავით და ანტონ დუმბაძეები

ავქსენტი მეგრელიძე - ორიოდე სიტყვა გურული კრიმანჭულის შესახებ

კრიმანჭული არის ძალიან მაღალი მამაკაცის ხმა, რომელიც ხშირად ადის მეორე ოქტავის მი და ფა-ზე. პირველ ხმას, თუ ის დაბალია, ეწოდება მთქმელი, მაშვინ მეორე ხმა არის მოძახილი. თუ პირველი ხმა მაღალია, მას ეწოდება წვრილი ან კრიმანჭული. წვრილი ჩვეულებრივ სრულდება, მხოლოდ კრიმაჭული კი - სულ სხვანაირად. ნოტებზე მისი აღნიშვნა სრული სინამდვილით შეუძლებელია. შეიძლება აღინიშნოს ხმის სიმაღლე მარტო. თუ როგორ სრულდება ის, ამის გამოსახატავი ნიშნები მე ვერ მომიძებნია. ის სიტყვებს არასდროს არ ამბობს. მისი სიტყვებია: ირია, ურუო, ურუოხო, ოუო და სხვა.

კრიმანჭულის დროს პირი თითქმის დახურულია, ძალიან ცოტაა გაღებული. ძალიან მოძრაობს ენა. გაერთიანებულია ცხვრის და თავის (носовой и головной) ბგერები. გამოითქმის ყრუდ. კრიმანჭული შვენის ზოგიერთ სიმღერებს, ყველა სიმღერას ის არ უხდება. კრიმანჭულს კარგად ასრულებენ ქალებიც. კრიმანჭულის ხმა ერთ სოფელში შეიძლება ორ-სამ კაცს ჰქონდეს, ყველას ის არ ეხერხება. მე მახსოვს, რომ ყანურის შესრულებისათვის თუ ამა თუ იმ სოფელში კრიმაჭული არ იყო, იწვევდნენ შორეულ სოფლიდან. ეს ბუნებრივი თანდაყოლილი ნიჭია. ამ ორიგინალური ხმის წარმოშობა გურიაში ძალიან საინტერესოა. არცერთი მეზობელი ხალხი სიმღერებს კრიმანჭულით არ ასრულებს. არ ვიცი ვისი გავლენა უნდა იყოს აქ.  ან შეიძლება გურულებმა სრულიად დამოუკიდებლად შექმნეს ეს ფრიად სასიამოვნო და სიმღერის დამამშვენებელი ხმა. აი კითხვა, რომელიც უთუოდ გამოსარკვევია და საინტერესო მეცნიერული თვალსაზრისით.

წიგნიდან: ქართული ხალხური სიმღერის ოსტატები - ავქსენტი მეგრელიძე. გვ. 277. (ფრაგმენტი „გურული კრიმანჭულის შესახებ“ ავქსენტი მეგრელიძეს შეტანილი აქვს სიმღერა „აბა დელი და დელიდას“ ხელნაწერ ანოტაციაში.)

მოისმინეთ ცნობილი გურული სიმღერა - „ხასანბეგურა“, აქვსენტი მეგრელიძის გუნდის შესრულებით:

დეკ. დავით ღამბაშიძე - ჩვენი ქართული საეკლესიო გალობის აღდგინების ისტორია

ყველამ კარგად იცის, რომ უკანასკნელ დრომდე ჩვენი ქართული საეკკლესიო გალობის ცოდნა უფრო მეტად იყო გავრცელებული ჩვენს მონასტრებში, ეკკლესიებსა და ხალხში, ვინემ დღეს არის. სამწუხაროდ, ამ ბოლო დროს თანდათან იკლო ამ ცოდნამ. დღეს ძლიერ იშვიათად გაიგონებთ თქვენ კარგად განწყობილ გალობას ჩვენს ეკკლესიებში და მონასტრებში. იქ სადაც წინედ მშვენიერი ორპირი გალობა გიტკბობდა გულსა, დღეს გესმის მარტო ერთი მედავითნის გალობა, რომლის ხმა ხშირად სრულებით არ უდგება მღვდლის ხმას.

დღემდე ჩვენი საეკკლესიო გალობა ზეპირ გარდაცემით შენახულა და ეს არც გასაკვირია, თუ მივიღებთ სახეში ჩვენი წინაპრების მტკიცე სარწმუნოებას და განსაკუთრებით სამღვდელოების მუყაითობას საეკკლესიო გალობის შესწავლის საქმეში. დღეს სხვა დრო დადგა: ყალბმა განათლებამ გული გაუგრილა ხალხს საეკკლესიო საქმეებზე. საზოგადოებაში თანდათან იკლო გალობის ცოდნამ და იკლო იქამდისინ, რომ ძველებურად კარგი განწყობილი გალობა ასს სამღვდელო პირში ერთმა თუ იცის და საეროში სამი ათას კაცში ერთი თუ მოინახება უბრალო გალობის მცოდნე!

არცერთი პირი არ განწესდება ჩვენი მედავითნის თანამდებობაზე, ვიდრემდის „ეკზამენატორები“ კითხვაში და გალობაში არ გამოცდიან. გალობის სწავლაში ყველას უწერენ: „კილოს გალობა იცის, გალობს სოფლური კილოთიო“, მაგრამ რომელი კოლოს გალობა იცის? ან რომელი სოფლის კილოთი ჰგალობს, ეს ერთადერთმა ღმერთმა უწყის! რაიცა შეეხება კარგ განწყობილ კითხვას, ამაშიც ისე კოჭლობენ მედავითნენი, როგორც გალობაში. ასე რომ დღეს მრავალნი მედავითნენი ძლიერ სუსტნი არიან მხოლოდ საეკკლესიო წიგნების ტიბიკონის და კითხვა-გალობის ცოდნაში, სხვა კი ყველაფერი კარგად იციან.

ჯერეთ კიდევ 1860 წელში დაარსდა ტფილისში ჩვენი საეკკლესიო გალობის აღმადგინებელი კომიტეტი, რომელსაც ოცდაორი წლის განმავლობაში, უნდა ვსთქვათ გამოტეხილად, არაფერი არა აღუდგენია რა. ბოლო ხანებში ქართული საეკკლესიო გალობის ნოტებზე გადაღება მოიწადინა ბ. მ-ნმა, რომელმაც გალობის საქმე იმდენად იცოდა, რამდენადაც მე და თქვენ ვიცით, მკითხველო, ჩინეთური ენა. მან ბევრი იწვალა, ბევრი ეცადა ერთი თვალით და ერთი ყურით (ერთი ყური და ერთი თვალი დიდი ხნიდგან დამდგარი ჰქონდა), მაგრამ ვერაფერი გააწყო რა. ბოლოს დამტკიცებით გამოაცხადა, რომ ქართული გალობის ნოტებზე გადაღება არ შეიძლება, თუ ეხლანდელი მუსიკის იარაღების ხმებს რამდენიმე ხმა არ მიუმატესო, რადგან, ამტკიცებდა იგი, ქართულ საეკკლესიო ხმებს ეხლანდელი მუსიკის იარაღები ვერ გამოსცემენო! ამისთანა ხეპრული და უგუნური სიტყვებით ამ ბატონმა „მუსიკანტმა“ და ერთ დროს ქუთაისის პირველმა ლოტბარმა, თითქმის, დააჯერა საზოგადოება. ახალი ხმების გამოგონება და რამდენიმე კიდევ სხვა „კლავიშების“ მიმატება როიალისა და ფისგარმონიაზე მოუხერხებელი შეიქმნა და ქართული გალობის ნოტებზე გადაღებას დროებით თავი დაანებეს. მაგრამ ეს გალობის აღმადგინებელი კომიტეტი მაინც ისევ არსებობდა.

მობრძანდა თუ არა საქართველოში მაღალყოვლადუსამღვდელო, ეპისკოპოზი პავლე ექსარხოსად, მაშინვე მიაქცია ამ კომიტეტის მოქმედებას ყურადღება და მოითხოვა, რომ კომიტეტს თავისი მიზანი აესრულებინა. უმჯობესად საქმის წაყვანისათვის საჭიროდ შერაცხა კომიტეტის სხდომებში მონაწილეობა მიეღოთ კომიტეტის წევრებს გარდა, სამღვდელო და საერო წოდების სხვა პირთაც, რომლისა გამო საზოგადო კრებებზე ესწრებოდნენ მღვდლებიც, ერნიც, რუსებიც და ქართველებიც. მაღალყოვლადუსამღვდელო მთავარეპისკოპოსი პავლე ჰფიქრობდა, რომ ყველანი ერთად უფრო რიგიანად მოიფიქრებდნენ და რიგიანად გარდაწყვეტენ ქართული საეკკლესიო გალობის ნოტებზე გადაღების საქმესო. გახშირდა სხდომების გახსნა. ბევრი სიტყვები დაიხარჯა, ბევრი მოფიქრება გამოითქვა, შეიქნა ერთი დავა, თუ რომელი კილოს გალობა გადაეღოთ ნოტებზე. იმერულ-გურული კილო საეკკლესიო გალობისა ქართლელთ და კახელებს არ მოსწონდათ. ქართლული და კახური კილოს გალობა იმერლებს, გურულებს და მეგრელებს არ მოსწონდათ. რუსებს კი არცერთი და არც მეორე კილოს არ მოსწონდათ თავის ტკბილ გალობასთან შედარებით. არაფერი გასაკვირველი არ არის, რომ რუსებს, რომელნიც თავიანთ ტკბილ საეკკლესიო გალობას არიან მიჩვეულნი, ჩვენი ქართული გალობა არ მოეწონოსთ. ან კი, სად შეხვდებათ მათ, რომ მოისმინონ კარგად გაწყობილი ქართული საეკკლესიო გალობა? ზოგიერთებს ჩვენი ქართული საეკკლესიო გალობა არ მოეწონებათ უფრო კიდევ იმიტომ, რომ ქართული არ იციან. ამას გარდა, ყოველი თემის გალობას აქვს თავისი განსაკუთრებული თვისება, რომელიც ატკბობს მარტო იმათ, ვისაც ეკუთვნის ეს გალობა. უსაფუძვლოდ ამტკიცებენ ზოგიერთები, რომ გალობა, ანუ ხალხისაგან შედგენილი გალობის ხმები შეუმუშავებლად და შეუკეთებლად არ ვარგიყონ. მართალია, შემუშავებელი და გადასხვაფერებული გალობა მოსწონთ იმ თაობას, რომელსაც ის გადაუკეთებია, მაგრამ რომ შეიძლებოდეს და გააგენებდეთ გადაკეთებულ გალობას იმ თაობას, რომელმანც იგი დაჰბადა, შეიტყობთ, რომ მათ სრულებით არ მოეწონებათ. ჩვენი ქართული გალობა და საზოგადოდ ქართული სიმღერებიც პირველად სხვებს მოსწონთ, მაგრამ როდესაც ყურს მიაჩვევენ, სულ სხვანაირი აზრის არიან. ასევე შეიძლება ვთქვათ არა მარტო გალობის შესახებ, არამედ სასმელ-საჭმელის შესახებაც. პირველად ზოგიერთებს ქართულად მომზადებული საჭმელები კიდეც სწყენთ, მაგრამ ბოლოს ისე მიეჩვევიან ხოლმე, რომ სადაც უნდა წავიდნენ, სიამოვნებით მიიღებენ ხოლმე ქართულად მომზადებულ საჭმელებსა და სასმელებს.

ორ-სამ სხდომის შემდეგ ყველას მოსაზრებანი აირივნენ: ერთი ამტკიცებდა, რომ გალობის ნოტებზე გადაღება საჭირო არ იყო, საკმაოდ რაცხდნენ ზეპირ გარდაცემით სწავლას. ამ აზრზე ადგა განსვენებული დეკანოზი ჩუდეცკი. მეორე ამტკიცებდა, რომ ნოტებზე გადაღებული მარტო ქართლ-კახური კილოს გალობა. ზოგი, სამწუხაროდ, ისიც ქართველები, სრულებით საჭიროდ არ რაცხდნენ ქართული საეკკლესიო გალობის ნოტებზე გადაღებას. იმედობდნენ, რომ წმიდა ნინოს მეოხებით ქართული გალობა ისევ დარჩება ჩვენ ხალხში ამის შემდეგაცო, როგორც აქამდისინ მოაღწიაო. ნინო, ქართველთ განმანათლებელი, არ მოიძულებს ქართველებს და არ დაავიწყებინებს მათ ქართულ გალობასო და სხვ. მსჯელობა და მოსაზრება მრავალი იყო, მაგრამ საქმე არა ჩანდა. სწორედ ამ დროს შემოიტანა განცხადება ყოვლადსამღვდელო ალექსადრე ეპისკოპოსმა, რომ ის იღებს თავის თავზედ თავისი ხარჯით ქართლური და კახური საეკკლესიო გალობის ნოტებზე გადაღებას. რაიცა შეეხება იმერული კილოს გალობის ნოტებზე გადაღებასო, ბრძანებდა ყოვლადსამღვდელო განცხადებაში, იმაზედ იზრუნოს თვით იმერეთის და სამეგრელოს სამღვდელოებამო.

მაღალყოვლადსამღვდელო საქართველოს ექსარხოსმა, მთავარეპისკოპოსმა პავლემ აცნობა ამ საქმის მდგომარეობა იმერეთის ეპისკოპოზს გაბრიელს და მისცა წინადადება, რათა იმერეთის სამღვდელოებას ეზრუნა თავიანთ საეკკლესიო გალობის აღდგინებისა და ნოტებზე გადაღებისათვის. ეს წინადადება გამოუცხადა ყოვლადსამღვდელომ, იმერეთის ეპისკოპოსმა გაბრიელმა სამღვდელოების კრებას, რომელმაც შემდეგ სხვადასხვა მოფიქრებისა და მოსაზრებისა, დანიშნა ქუთაისში საეკკლესიო ქართული გალობის აღმადგინებელი კომიტეტი ჩვენის თავმჯდომარეობით. ჩვენ ზოგიერთი სხვა წევრების დახმარებით არ დაგვიზოგავს ჩვენი შრომა და საცადი, რომ ქართული საეკკლესიო გალობა ნოტებზე გადაგვეღო.

შეიკრიბა იმერეთის და სამეგრელოს სამღვდელოებისაგან ყოვლადსამღვდელო იმერეთის ეპისკოპოსის შეწევნით და დახმარებით ოთხი ათას ოთხასი მანეთი, რომლითაც შესაძლებელი იყო მუშაობის დაწყება ჩვენი საეკკლესიო გალობის ნოტებზე გადაღების შესახებ. ამისთვის მოვიწვიეთ ფ. ქორიძე და გალობის გადამცემლად მთავარდიაკონი რ. ხუნდაძე, აზნაური დიმიტრი ჭალაგანიძე და ივ. წერეთელი, რომელთაც გადიღეს ნოტებზე ოთხასი (400) სხვადასხვა საგალობლები. გურიის სამღვდელოებას ამ ფულების შემოტანაში არავითარი მონაწილეობა არ მიუღია. ბ. ქორიძეს თითო ნომრის საგალობლის გადაღებაში ეძლეოდა ექვსი მანეთი და გალობის გადამცემლებს - ხუთი მანეთი და ორივეს თითო ნომერში თერთმეტ-თერთმეტი მანეთი. დღეს გადაღებულია სულ 400 საგალობელი, რომელიც დაჯდა 4,400 მანეთი. ნოტებზე გადაღებული საგალობლები შემოწმებულ იქმნა კომიტეტისაგან, გალობის მცოდნე პირთა და საზოგადოებისაგან და აღმოჩნდა ნამდვილად ის გალობა, რომელიც დღეს არსებობს დასავლეთ საქართველოში და რომელსაც გალობენ ჩვენში საეკკლესიო გალობის მცოდნე პირნი.

დღეს ჩვენ ხელსი გვაქვს ნოტებზე ახლადგადაღებული საეკკლესიო საგალობელნი, რომელთაც დაჭერილი აქვსთ ხუთას სამოცი ფურცელი. პირველი მიზანი ამ გალობის ნოტებზე გადაღებისა ის იყო, რომ იგინი დაბეჭდილიყვნენ. ჩვენ მოველაპარაკეთ ბ. ტატიშვილს თფილისში ამ ნოტებზე გადაღებული გალობის დაბეჭდვის შესახებ. მათი ანგარიშით, ამ ოთხასი საგალობლის დაბეჭდვა სამღვდელოებას დაუჯდება არა ნაკლებ 8,000 მანეთისა. ჩვენის გამოანგარიშებით და ფიქრით შეიძლება, რომ ეს დაწერილი ნოტები დაიბეჭდოს 4,500-5,000 მანეთადაც ათასი ეგზემპლარი. ჩვენ გვაქვს ათასი მიწერ-მოწერა ლიტოგრაფიებთან და რასაც შევიტყობთ, ვაცნობებთ საზოგადოებას.

აი, როგორ მდგომარეობაშია დღეს დასავლეთ საქართველოში ქართული საეკკლესიო გალობის აღდგენის საქმე. ქართლისა და კახეთის სამღვდელოებას აღმოუჩნდა ერთი კეთილი კაცი, რომელმანც ითავა ქართული გალობის ნოტებზე გადაღება და თავისი ხარჯით მისი დაბეჭდვა. ეს კეთილი პირი ბრძანდება პატივცემული ყოვლადსამღვდელო ალექსანდრე, ეპისკოპოსი გორისა, ვიკარი საქართველოისა. სრული იმედია, რომ ის გაამართლებს თავის აღნათქვამს და ქართლ-კახურ საეკკლესიო გალობის კილოს აღადგენს ქართლისა და კახეთის ეპარქიაში ნოტებზე გადაღებით და დაბეჭდვით, რომლის მუშაობაზე დიდი ხანია დამდგარია ბ. იპოლიტოვ-ივანოვი.

ნუთუ დასავლეთ საქართველოში არ აღმოგვიჩნდებიან იმისთანა კეთილნი პირნი, რომ გამოიმეტონ ოთხი ათასი მანეთი და ნოტებზე გადაღებული გალობა თავისი ხარჯით დააბეჭდვინონ და ამით დაამთავრონ ეს კეთილი დაწყებულება!

აქ პირველად საჭიროა 4000-5000 მანეთის შეძლება, რომელიც ნოტების დაბეჭდვის შემდეგ თუ მალე არა, ბოლოს სულ შემოვა გასყიდული გალობის წიგნებიდამ. გიმეორებთ, ნუთი დასავლეთ საქართველოში არ აღმოჩდება ამისთანა პირი ან სასულიერო და ან სახორციელო წოდებაში? თუ ჩვენში ამისთანა პირები არ აღმოჩნდებიან, ნუთუ სამღვდელოება ორი ეპარქიისა რვაას პირამდისინ ვერ შეჰკრებს როგორმე 4000-5000 მ., რომ ეს ნოტებზე გადაღებული საგალობელნი დააბეჭდვინოს და საუკუნოდ დაავალოს შთამომავლობა! ნუთუ მღვდლები, რომელთაც მარტო ექვს-ექვსი მანეთი შეხვდებათ გადასახადად, ვერ შეიძლებენ ამ ფულების შეკრებას თავიანთ სამრევლოში იმ პირობით, რომ თითო წიგნი ამ დაბეჭდილი საგალობლისა თავიანთი ეკკლესიისათვის შეიძინონ? ჩვენ სრული იმედი გვაქვს, რომ ჩვენი სამღვდელოება ამ საგანს მიაქცევს ჯეროვან ყურადღებას, დაფიქრდება და მარტო სიტყვით კი არა, საქმითაც დაუმტკიცებს საზოგადოებას, რომ ის მზად არის ყოველ კეთილ საქმეს შეეწიოს და ხელი მოუმართოს. მთელი რუსეთის სამღვდელოების ყურადღება ეხლა იმაზეა მიქცეული, რომ ყველა ეკკლესიებში კარგად განწყობილი გალობა არსებობდეს. დროა, ჩვენც ვიზრუნოთ ჩვენი ხალხისთვის და არ დავუკარგოთ მომავალ თაობას ის მაინც, რაც დიდის გაჭირვებით შეუძენიათ და დაუტოვებიათ ჩვენთვის ჩვენს წინაპრებს.

წიგნიდან: „ქართული გალობის ქრონიკა 1861-1921“. თბილისი 2015. გვ.180-181-182.

პირველწყარო: გაზეთი მწყემსი, 1887, 30 ოქტომბერი, № 23, გვ. 1-4.

არტემ ერქომაიშვილი - ავტობიოგრაფია

მოგესალმებით მეგობრებო! გთავაზობთ არტემ ერქომაიშვილის ბიოგრაფიას, რომელიც აკრებილია სწორედ იმ ხელით, რომლითაც წერდა თავად არტემი (ამიტომ ხედავთ მას ინგლისური შრიფტით). იმისთვის, რომ თქვენც წაიკითხოთ ბიოგრაფია არტემისეული ხელით, უნდა გადახვიდეთ ბმულზე: http://bin.ge/dl/207699/Artem-Erqomaishvili.ttf.html , დააყენოთ ეს ფონტი თქვენ კომპიუტერებში და მაშინ შეძლებთ წაკითხვას ჩვეულებრივ, ქართული, არტემისეული ხელით. სამწუხაროდ, ფონტი არ ყენდება ტელეფონებსა და აიპადებში. ფონტი შექმნილია ლევან ვეშაპიძის მიერ.

            artem gigos-Ze erqomaiSvili

davibade 1887 wels 22 oqtombers, ozurgeTis mazraSi, exlandel maxaraZis raionSi, sof. makvaneTSi. mSoblebi Cemni iyvnen miwis muSa Raribi glexebi, 1896 wels Semiyvanes sofel makvaneTis samganyofilebian skolaSi. davamTavre 1899 wels, radganac mSoblebi Raribi myavda swavlis gagrZeleba ver SevZeli da vmuSaobdi mamasTan saxlSi. mama Cemi momRerali iyo da Semaswavla guruli xalxuri simRerebi. 1904 wels mama Cemma Semaswavla marselioza da miTxra es axalTaobis simReraa da Sen Sens tolebs unda aswavlovo. me sxva simRerebTan erTad Cem tol biWebs Sevaswavle axalTaobis simRera marselioza da vmRerodiT sadac saWiroeba moiTxovda.

1907 wels mama Cemi miiwvies qalaq TbilisSi guruli xalxuri simRerebis firfitebze Casawerad, Sekriba momRerlebi 10 kacis raodenobiT da mec miviRe monawileoba simRerebis gadaRebaSi.

1908 wels gamicno didma mgalobelma melqisedek nakaSiZem, moewona Cemi xma da sTxova mama Cems gamouSvi CemTan da Sevaswavli mTlianad salxino da saeklesio sagaloblebso, mamaCemi dasTanxmda nakaSiZis Txovnas da daviwye sagaloblebis Seswavla, sadac vswavlobdi 1908 wlidan 1911 wlamde da Seviswavle saero da saeklesio sagaloblebi oriaTasamde. sagaloblebs pirvelad kiloze gvaswavlidnen ubralod, Semoklebulad, Semdeg varjiSiT vswavlobdiT, varjiSis swavlebis dros nakaSiZe moiwvevda mis megobar karg mgaloblebs, d. dumbaZes. n. kontriZes. s. molariSvils. da sxvebs. sagaloblebis swavlis dros xalxur niSnebs gvaswavlidnen da dReSi xalxuri niSnebiT 10 galobebs viswavlidiT da Semdeg CveniT vizepirebiT.

1911 wels gamgzavnes simRera galobis maswavleblad maSindel senakis mazraSi, exlandel cxakaias, abaSis da gegeWkoris raionebSi, sadac davyavi 1917 wlamde. simRera galobas vaswavlidi soflebSi, TiTeul sofelSi vrCebodi sami Tvidan eqvs Tvemde, xelfass ekklesiis Semosavlidan maZlevdnen TveSi 45 maneTs. pirvelad daviwye muSaoba TekladSi, (cxakaias raioni) meored sof. nosirSi, 3. wyemSi, 4. gejeTSi, 5. ZonZirSi, 6. isulaSi, 7. sakizirioSi, 8. saodiSarioSi, 9. sagamsaxurdioSi, 10. kot(z)ianeTSi, 11. naqalaqevSi, 12. suJunaSi, 13. abaSaSi, 14. martvilSi. (gegeWkoris raioni)

1917 wels gadmovedi guriaSi da iq daviwye simReris maswavlebloba, maxaraZis raionis sxva da sxva soflebSi, sof- makvaneTSi, sof- zvanSi, sof- zvanSi, sof- cixis ferdSi, sof- konWkaTSi. 1918 wels me da varlam simoniSvili SevamxanagdiT SevkribeT momRerlebi da daviwyeT koncertebis gamarTva saqarTvelos sxva da sxva qalaqebSi.

  1921 gamoveyevi simoniSvils da Camovayalibe guruli xalxuri momReralTa gundi 12 kacis raodenobiT, gundSi monawileobdnen saukeTeso momRerlebi. mama Cemi g. erqomaiSvili, biZa dedis Zma g. babiloZe cnobili wvrilis mTqmeli. da Cemi Zmebi anania da vladimer erqomaiSvilebi, Zmebi dimitri da ilarion pataravebi. a. basilaiSvili, s. vaSalomiZe, a. wivwivaZe da sxvebi. davamuSaveT simRerebi da vmarTavdiT koncertebs dasavleT saqarTvelos qalaqebSi da soflebSi. da agarak baxmaros da gomis mTis sezonze.

1924wels migviwvies qalaq TbilisSi guruli xalxuri simRerebis notebzed da firfitebzed Casawerad, sadac davyaviT erTi Tve, da CavawerineT ramodenime guruli xalxuri simRerebi. simRerebs swerdnen kompozitorebi, m. balanCivaZe, d. arayiSvili, k. focxveraSvili da kargareTeli. Semdeg davbrundiT guriaSi, da gavagrZeleT muSaoba Cvens raionSi. 1924 wels qalaq baTumSi arsebobda akademiuri gundi m. kuxianiZis xelmZRvanelobiT, gundi apirebda sagastrolod wasvlas baTumidan baqomde, m. kuxianiZem mTxova Cemi gundiT mimeRo monawileoba maTTan erTad da yovel koncertebzed erTi ganyofileba Cven Segvesrulebia. me davsTanxmdi da vimogzavreT xsenebul gundTan erTad saqarTvelos yvela qalaqebSi da baqoSic. baqodan davbrundiT kuxianiZe baTumSi, da me ki maxaraZeSi.

1925 wels mimiwvies qalaq baTumSi mtvirTavma muSebma gundis mosawyobad, daviwye muSaoba da Camovayalibe xalxuri momRerali gundi 20 kacis raodenobiT, aRniSnuli gundi Cemi xelmZRvanelobiT momsaxurebas uwevda aWaris muSa mosamsaxureebs. 

1927 wels Cemi xelmZRvanelobiT monawileoba miviRe qalaq quTaisSi saqarTvelos momReralTa gundebis Sejibrze, miviRe I jildo. 

ფოტოზე: 

1. გიგო ერქომაიშვილის ოჯახი - 1906 წ.

2. სოფელ მაკვანეთის ანსამბლი. ხელმძღვანელი გიგო ერქომაიშვილი - 1907 წელი.

3. სოფელ თეკლათის მომღერლები. შუაში ზის არტემ ერქომაიშვილი - 1911 წელი.

4. გურულ-აჭარული გუნდი ა. ერქომაიშვილისა და ვ. სიმონიშვილის  ხელმძღვანელობით - 1917-18 წელი.          

5. ბათუმის ნავსადგურის მტვირთავ-მუშათა გუნდის პირველი შემადგენლობა -  1925 წელი.

6. ბათუმის ნავსადგურის მტვირთავ-მუშათა გუნდი I რესპუბლიკურ ოლიმპიადაზე -    1927 წელი.

წყარო: „ჩემი ბაბუა - არტემ ერქომაიშვილი“ - ანზორ ერქომაიშვილი. თბი-ლისი 2015. გვ. 44, 45,47,49,50.

ძუკუ ლოლუა - პატარა საუბარი ხალხურ სიმღერასა და გალობაზე

დედამიწის ზურგზე არსებობს მაზე(?) გარჩევა მიწისა და წყლისა; წყალშიაც მდინარისა და ტბისა; მიწაშიაც მთისა და მინდორ-ველისა, წყალი და ხმელეთი, მინდორი და მთა-გორაკი, ტყე და ტიალი წარმოადგენენ ერთ თაიგულს, რომელსაც ჩვენებურად ,,დედამიწა" ეწოდება. ამ დედამიწის ზურგზე ცხოვრობს კაცობრიობა, კაცობრიობაში არსებობენ ერნი; ერში კაცი, რომელსაც ესაჭიროება სხვადასხვანაირი განვითარება სხვადასხვა დარგში.

სხვადასხვა ადგილში ცხოვრებამ წარმოშვა სხვადასხვაგვარი სახე კაცობრიობისა. ერი კაცისაგან განსხვავდება ისე, როგორც მიწა მიწისაგან, წყალი წყლისაგან. შემართებელი თვისება პიროვნებას მეტი აქვს თავის ერთან, ვიდრე კაცობრიობასთან. ამ ერისაგან გამოაქვს მას თავისი ხასიათი, ზნე-ჩვეულება, სატირალი, სასაცილო, სამწუხარო, სასიამოვნო სასიმღერო კილო, აქ ძღება ის ტირილით და მწუხარებით და აქ იქარვებს ის ჯავრს და სიამოვნობას, და ეს თუ მუსიკაა, აქ ჩამოასხამს მისი მხიარულების სასმენ ფერს.

კაცობრიობის პატარა კუთხეში სხვადასხვა ერის შორის ქართველსაც აქვს, ჩემის აზრით, ადგილი და ეს იმისთვის აქვს, რომ მან თავისი განვითარება ზნეობრივი, გონებრივი და ფიზიკური წარმოშვა საკუთრად, განსხვავდა სახით, აზრით, მოქმედებით და ინიციატივით საკუთარ ცხოვრების პროცესში. და ეს ადგილი ჯერ თუ ცოტათი შეგვრჩენია, ეს მხოლოდ იმისთვის, რომ ევროპის მთელში არ გავთქვეფილვართ. ხოლო, სამწუხაროდ, ნაწილი ჩვენი გადაგვარებულ ინტელიგენციისა აქედან გვიპირებენ გაძევებას. რა დააშავა ქართველმა ერმა თუ კი მან თავისი გალობა არ გააევროპელა, არ გააოთხხმოვანა და შეინარჩუნა საკუთარი? ის განა, რომ ევროპიულად განვითარებულს გემოვნებას სამხმოვანი გალობა ყორნის ჩხავილად ესმის და მომაკვდავ კაცის ხრიალად ეჩვენება?! განა საჭიროა ყველაფერი ის მოისპოს, რაც ევროპიელთ გემოვნებას უფუჭებს და რასაც ევროპიელნი ვერ შესთვისებიან? იქნება ბევრ აღარ მოსწონს ჩვენი ენა - რომელ ენაზე ვილაპარაკოთ, რომ მათი გემოვნება არ გავაფუჭოთ? რა ვქნათ? გადავგვარდეთ არა? მოგახსენებთ, რაკი ჩვენი სული, ჩვენი ლხენა და ტირილი, ჩვენი ლოცვა და რისხვა, ჩვენი ეროვნული სამხმოვან სიმღერა გალობაშია, ჩვენი მამა-პაპეულში და თანამედროვეობაში, ჩვენ იმას კი არ უნდა ვცდილობდეთ, რომ ეს სიმღერა და გალობა გავაევროპოთ და გავაოთხმოვანოთ, არამედ, რომ შეგვრჩეს ჩვენი სახე, კილო სიმღერა გალობისა, საშუალება მხიარულებისა და მწუხარებისა - ხალხური სიმღერა და გალობა ძველებური, რომელზედაც ჩვენ თავისუფლად ჩამოვაფრქვევთ ცრემლებს მწუხარებისას და სიხარულისას.

ჩვენი მდებარეობა,ჩვენი მდგომარეობა, ჩვენი მოსაწონი და დასაწუნი მხარენი აქ არის ჩამარხული და ეს უნდა გვქონდეს ჩვენ, რადგანაც ჩვენა გვაქვს და მხოლოდ მით ვგრძნობთ და ვაგრძნობინებთ და ვაგრძნობინებთ თავსაც და სხვასა. ეს საკუთარი კლიტეა ჩვენი სულისა და დავკარგავთ რა მას, სხვა ჩვენთვის არ გაიჭედება და სხვისი კლიტის მოიმედე მშრალზე დავრჩებით.

შოთა  რუსთაველი ამბობს: ,,ჩემი ჩემებრ არვინ უწყის რა მამწარებს, რა მატკბუნებსო". ჭეშმარიტად - ვინც დააკვირდება თავის თავს და თავისი ერის ზნესა და ჩვეულებას, იმისთვის ადვილია ზემო ბრძნული უკვდავი პოეტის სიტყვები.

და თუ მართლა უფრო საკუთარ ტკივილებს, მწუხარებას და სიხარულს მეტად ვიგძნობთ, მაშ ვეცადოთ, რომ აღვადგინოთ ჩვენი მკვდარი თავისი სახით, თორემ სხვისი სახით შენ მკვდარს შენ ვერ იცნობ და ვერც ის გიცნობს. გავაცოცხლოთ, რომ გაგვაცოცხლოს თავისივე სახით, რომ ის ჩვენ ვიცნოთ და ჩაწვდეს რა ჩვენს გულში, აღადგინოს მან ჩვენში მიყუჩული და მიძინებული გრძნობანი.

გავაცოცხლოთ, რომ გაგვაცოცხლოს. საჭირო გაოთხმოვანება კი არ არის, არამედ სამხმოვანის აღდგენა, ნოტებზე გადაღება და გამშვენება მისი.

სტატია დაბეჭდილია წიგნიდან: ,,ქართული გალობის ქრონიკა 1861-1921 წლების პერიოდიკაში“. თბილისი, 2015, გვ. 597-598.

  პირველწყარო: გაზეთი ,,სახალხო საქმე", 1919, 1 ოქტომბერი, № 641, გვ. 4

   ძუკუ ლოლუას ბიოგრაფია:  ძუკუ ლოლუა - ვიკიპედია

ჯამბაკურ გურიელი - ორიოდე სიტყვა ქართული გალობის გავრცელების შესახებ

ხშირად გვესმის და გაზეთებშიაც ვკითხულობთ, რომ ბ.-ნმა ფ.ქორიძემ გადაიღო ნოტებზედ ქართული გალობა და სიმღერა და ავრცელებს ხალხშიო. ჩვენ, თუმცაღა გვრწამდა ეს ამბავი, მაგრამ სმენით მის მიერ გადაღებული გალობა არ მოგვესმინა. კვირას, 29 ივნისს, ს. სუფსის ეკლესიაში მოვუსმინეთ სრული წირვის გალობას, რომელმაც დიდი სიამოვნება მოჰგვარა მსმენელ საზოგადოებას. ხოროში მონაწილეობას იღებდა 15 კაცი, რომელთაც მშვენივრად, მწყობრად და შეუშლელად აღასრულეს მთელი წირვის წესი. როგორც მოგახსენეთ, გვწამდა ბ-ნ ქორიძის ღვაწლი გალობა-სიმღერის ნოტებზე გადაღების საქმეში, მაგრამ თუ ასე მშვენივრად გამოვიდოდა ჩვენი გალობა, ვერ წარმოვიდგენდით.

მე, როგორც მცოდნე ზეპირ გალობისა, გულწრფელად უნდა ვთქვა, რომ ზეპირი გალობა აგრე მწყობრად, მდიდრულად და დიდებულად ვერ გამოვა იმისათვის, რომ ნოტით გალობას ასრულებს 15 და მეტიც კაცი, რომელთა ხმები მტკიცე ჰარმონიით არის ერთმანეთთან შეერთებული; ხოლო ზეპირი გალობა სამი-ოთხი კაცისაგან ითქმის და, რა თქმა უნდა, 15 კაცის მიერ თქმულთან შედარებით მცირეა. წირვის შემდეგ ეკლესიასა და ეკლესიის გალავანში დიდი და პატარა მოდიოდა და მადლობას უცხადებდნენ ბ-ნ ქორიძეს; აგრეთვე, ულოცავდა ახალ ნასწავლ მგალობლებს. როგორც გვესმის, ს. ჯურყვეთსა და ლანჩხუთში აპირებენ ბ-ნ ქორიძის მიწვევას, რომ იქაც ასწავლოს. თუ კი ამის სურვილი აქვთ, ეს ამტკიცებს, რომ საეჭვო და საძნელო არა არის რა. ვინც თანაგრძნობით ეკიდება ქართულ გალობა-სიმღერის საქმეს, დროც ახლა არის, რომ შემთხვევით ვისარგებლოთ და სწორედ სასურველია, რომ ჩვენში ყველგან გავრცელდეს ეს სასარგებლო საქმე. ჩვენდა სამწუხაროდ, ჯერ მხოლოდ სიტყვით ვიჩენთ დიდის თანაგრძნობას და საქმით კი ვერ ვამტკიცებთ ამას. ცოტა აკლია, რომ ასეთ მოღვაწეს თავი მოსძულდეს საზოგადოებისაგან სრულიად თავის შრომის დაუჯილდოებლობისათვის, იძულებული დარჩეს საზოგადო შრომაზედ ხელი აიღოს და კერძო შრომით თავისას მოუცილებელი საჭიროების დაკმაყოფილებისათვის იზრუნოს.

ფილიმონ ქორიძის გურული გუნდი

ივერია, 1897, 6 ივლისი, კვირა, № 135, გვ. 3. 

(სტილი დაცულია)